O pochodzeniu nazw tatrzańskich szczytów i nie tylko słów kilka

Tatry to worek bez dna, jeśli chodzi o nazwy własne. Nazwany jest tam chyba każdy szczyt, dolinka, turniczka, żlebik, grzęda, skałka, przełęcz, o stawach i ciekach wodnych nie wspominając. Spacerując długie lata po tatrzańskich szlakach nie wgłębiałem się zbytnio w etymologię nazw mijanych przeze mnie elementów natury nieożywionej. Pochodzenie wielu z nich, jak Kozi Wierch, Wrota Chałubińskiego czy Dolina Kościeliska jest przecież całkiem oczywiste (pochodzą odpowiednio od endemicznego ssaka, nazwiska wybitnego badacza Tatr i pobliskiej miejscowości), a tymi mniej oczywistymi nigdy nie było jakoś czasu zawracać sobie głowy. Ostatnio, planując kolejne wyprawy i studiując tatrzańskie mapy natknąłem się na kilka określeń, które diametralnie zmieniły moje podejście do tematu. Bo jak można przejść obojętnie obok takich nazw jak Szalony Wierch lub Mała Wysoka? Kolejne pytania nasunęły się właściwie już same. Czy tatrzańskie Granaty są groźne czy raczej słodko-kwaśne? Skąd u Smutnej Doliny i Rohacza Płaczliwego skłonność do melancholii? Czy w Żabim Koniu można znaleźć więcej z żaby czy z konia? Zgłębiając temat, przestudiowałem pochodzenie nazw ponad stu najpopularniejszych tatrzańskich szczytów, dolin i przełęczy i chciałbym pokrótce przybliżyć Wam tę wiedzę. Zapraszam!

***Na samym początku chciałbym zaznaczyć, że z tego powodu, że nie jestem ani lingwistą, ani historykiem, poniższy tekst nie powinien być traktowany jako naukowy, ale bardziej jako próba dość pobieżnego, acz mam nadzieję rzetelnie przygotowanego przeglądu tematu. W razie znalezienia potencjalnych nieścisłości lub posiadania innego spojrzenia na przedstawione zagadnienia zapraszam do dyskusji i komentowania :)***

Z językowego punktu widzenia nazwy tatrzańskich elementów przyrody nieożywionej pochodzą przede wszystkim z języka słowackiego i polskiego, włączając w to gwarę podhalańską i może nawet szerzej, choć raczej nieprecyzyjnie mówiąc gwarę góralską. Ze względu na niejednokrotnie burzliwą historię terenów Tatr, położonych dzisiaj głównie na Słowacji, wiele nazw ma pochodzenie węgierskie a także niemieckie (Niemcy karpaccy głównie ze Spisza). Choć stosunkowo mniej zaznaczone w porównaniu do Beskidów, w Tatrach można odnaleźć także wpływy języka wołoskiego (znowu nieprecyzyjne określenie, ale zostawiam je jako skrót myślowy). Co do pochodzenia kilku/kilkunastu nazw nie znalazłem satysfakcjonującego wytłumaczenia, natknąłem się na przypuszczenia, że mogą pochodzić z języka ruskiego, ukraińskiego lub rumuńskiego, co ma odzwierciedlenie w ludności, która pojawiała się na tych terenach. Polskie tłumaczenia słowackich nazw z terenów słowackich i na odwrót (słowackie nazwy polskich terminów) w przeważającej mierze są sobie dość wierne. Nie tak częste różnice w nazywaniu konkretnych szczytów (nazwa polska vs. słowacka) mają kilka przyczyn, takich jak błędy w tłumaczeniu (polska Rohatka i słowacki Prielom), chęć nadania słowackich lub polskich nazw (szczytom, które wcześniej miały inne nazwy) upamiętniających np. znane osoby (słowacka Pfinnova kopa nazwana na cześć Józefa Pfinna to po polsku Pięciostawiańska Kopa, bo znajduje się w okolicy Doliny Pięciu Stawów Spiskich), czy po prostu historyczne różnice w nazywaniu konkretnych szczytów (np. granicznych) przez ludności innojęzyczne po obu stronach Tatr. Powyższa lista przyczyn w żadnym wypadku nie wyczerpuje tematu.

Listę terminów określających tatrzańskie szczyty i inne elementy krajobrazu można pogrupować na kilka (lub może i kilkanaście) zbiorów, ze względu na genezę powstania, abstrahując od języka z którego dana nazwa pochodzi. I tu zaczyna się już robić ciekawie. Poniżej przedstawiam osiem głównych kategorii, zawierających różne tatrzańskie nazwy i próby wytłumaczenia ich pochodzenia. Jest to autorska kategoryzacja, a lista szczytów w obrębie danej kategorii w żadnym przypadku nie jest wyczerpująca, mam nadzieję, że ująłem jednak te najciekawsze i najbardziej znane.

1. Nazwy odzwierzęce. O ile dość oczywiste są nazwy pochodzące od endemicznych zwierząt występujących na terenie Tatr (Świstówka Roztocka, Kozi Wierch, Kozie Czuby) czy tutaj wypasanych (Wołowiec, Jagnięcy Szczyt, Baraniec), skąd w Tatrach nazwy odnoszące się do świni (Świnica), gęsi (Gęsia Szyja), wielbłąda (Siodło Wielbłąda w grzbiecie Wołoszyna) a nawet żaby (mnóstwo nazw w Tatrach wysokich jak wspomniany Żabi Koń czy Żabia… Lalka)? Pochodzą one głównie ze względu na – bardziej lub mniej oczywiste – podobieństwo danego szczytu (lub jego części) do danych zwierząt. W przypadku Żabiego Konia nazwa jest relatywnie nowa, bo pochodzi z 1905 roku i została wymyślona przez znanego przewodnika tatrzańskiego z powodu podobieństwa szczytu właśnie do konia. Pierwszy człon nazwy określający żabę jest bardzo popularny w kilku miejscach w Tatrach Wysokich, nazwane są tak jeziora (Żabie Stawy Mięguszowieckie) czy kilka szczytów (Żabi Wierch, Żabia Czuba, Żabi Mnich) a nawet cała Grań (Żabia Grań), a jego pochodzenie wynika prawdopodobnie z … częstego występowania żab w tych rejonach (chociaż tłumaczenie to paradoksalnie może nie dotyczyć samego Żabiego Konia). W poczet tatrzańskich nazw dostał się także orzeł (przedni?), od którego miałaby powstać nazwa Ornak. Według legendy w tych okolicach orzeł miał porwać, unieść i zrzucić z wysokości 7-letniego chłopca, co skończyło się tragedią.

2. Nazwy związane z pasterstwem. Pasterstwo kultywowane na terenie całych Tatr przez kilka długich stuleci, zachowane szczątkowo do dzisiaj w kilku dolinach, odcisnęło swoje piętno nie tylko na tatrzańską przyrodę ale także na współcześnie stosowaną terminologię. Tak na przykład wiele źródeł potwierdza, że Dolina Strążyska pochodzi od strągi, czyli gwarowego określenia na zagrodę przeznaczoną do dojenia owiec. Mniej potwierdzone pochodzenie dotyczy Małej Koszystej, nazwa której miałaby pochodzić od koszenia łąk, które były dawniej wypasane? W Tatrach Zachodnich znajduje się także Spalona Kopa (słow. Spálená), której nazwa miałaby dotyczyć wypalania kosówki, w celu powiększenia terenów pasterskich. Innym ciekawym przykładem jest słowo solisko (słowacka Grań Soliska z najwyższym Wielkim Soliskiem czy łatwo dostępnym turystycznie Skrajnym Soliskiem), określające miejsce, gdzie wykłada się sól dla bydła do lizania.

3. Nazwy pochodzące od roślin. Podobnie jak w przypadku zwierząt, lista nazw związanych z roślinami jest niemała. Przełęcz Liliowe mogłaby pochodzić od lilii złotogłów, pełnika alpejskiego lub pierwiosnki maleńkiej rosnącej w okolicy. Żółta turnia nazwana została z powodu obfitego występowania na jej zboczach porostu znanego pod nazwą cytrynik jaskrawy lub wielosporek jaskrawy. Wiele jest też w Tatrach nazw, w których można znaleźć słowo smrek określające świerka: Dolina Ciemnosmreczyńska (ciemny, świerkowy las), Smreczyński Staw, Smreczyński Wierch Wyższy w głównej grani Tatr czy po prostu szczyt… Smrek w Tatrach Zachodnich. Litworowy Szczyt wziął swoją nazwę od litworu lub inaczej arcydzięglu, czyli rośliny z rodziny selerowatych. Zastanawiające jest pochodzenie nazwy Salatyńskiego Wierchu, niewykluczone że może ona pochodzić od sałaty. Z kolei nazwa Czerwone Wierchy została ukuta za sprawą sity skuciny, wysokogórskiej rośliny, pięknie czerwieniejącej w okresie jesiennym i nadającej Małołączniakowi i najbliższym szczytom charakterystycznego koloru.

4. Nazwy związane z architekturą i budownictwem. Zakopiański szczyt Krokwi, na zboczu którego zbudowany został słynny kompleks skoczni wziął nazwę od pochyłej belki używanej w budowie dachu, zwanej właśnie krokwią. Strome i imponujące wapienne ściany otaczające szczyt Murania w Tatrach Bielskich przypominają z kolei mury czy murowane ściany, co przyczyniło się do upowszechnienia dzisiejszej nazwy. Podobna idea przyświecała podczas nadawania nazwy całej, imponującej grani zwanej Liptowskimi Murami. Nazwa Kominiarskiego Wierchu, położonego nad Halą Kominy Tylkowe z kolei związana jest z podobieństwem występujących tam turni do wysokich kominów. Szczyty były także nazywane ze względu na podobieństwo do takich budynków lub ich elementów jak: ganek (Ganek), baszta (Grań Baszt lub Orla Baszta), wieża (np. słowackie Západná Slavkovská veža i Veľká Lomnická veža) lub też kościół (popularny Kościelec czy Wielki Kościół).

5. Nazwy związane z górnictwem. W 19. wieku ku końcowi zbliżała się dość prężna, kilkuwiekowa historia górnictwa i hutnictwa w Tatrach. Wydobywano przede wszystkim żelazo, miedź, srebro, antymonit a nawet… uran. Również jak w przypadku pasterstwa, do dnia dzisiejszego ostało się wiele nazw zdradzających górniczą aktywność na tych terenach. W masywie Banówki (słowacka baňa to kopalnia) podejmowano – szybko jednak zaniechane – próby pozyskiwania żelaza. Wydobycie tego metalu lepiej szło natomiast w okolicy Doliny Starorobociańskiej – „Stara Robota” to nazwa określająca znajdujące się na terenie okolicznej hali kopalnie. Nieco dalej na wschód, już na terenie Tatr Wysokich w kopalni Szpiglas wydobywano rudę antymonu, zwaną antymonitem (który po niemiecku brzmi spiessglanz) – przyczyniło się to do określenia pobliskiego szczytu jako Szpiglasowy Wierch. Nazwa, położonego tuż za miedzą Koprowego Wierchu mogła się wziąć od wydobywania w tej okolicy miedzi (niem. kupfer to miedź), aczkolwiek taka argumentacja jest kontrowersyjna. Miedź, bez wątpienia, wydobywano natomiast w okolicy dzisiejszego Miedzianego czy Miedzianych Ławek. Inne miejsca, których nazwy mogą być związane górnictwem i hutnictwem to Polana Stoły (Stoły od sztolni, aczkolwiek bardziej prawdopodobne jest pochodzenie nazwy od kształtu samej polany przypominającej stół), Polana Huciska czy Kuźnice (gdzie znajdowały się huta i kuźnia).

6. Nazwy pochodzące od miejscowości i regionów. Bardzo liczna grupa nazw tatrzańskich. Takie podejście do nazywania szczytów szczególnie upodobali sobie nasi południowi sąsiedzi. To oni postanowili nadać nazwę najwyższemu szczytowi Tatr i całych Karpat – Gerlachowi – sugerując się nazwą nieodległej wsi Gerlachov, do terenów której szczyt należał. Podobną etymologię mają słowacki Kieżmarski Szczyt (miejscowość Kežmarok), Staroleśny Szczyt (Stará Lesná), Mięguszowiecki Szczyt Wielki i reszta mięguszowieckiej rodziny (Mengusovce), Jałowiecki Przysłop (tutaj liptowska wieś Jalovec dała nazwę Dolinie Jałowieckiej, od której później nazwę wziął szczyt), Sławkowski Szczyt (Veľký Slavkov), Rakuska Czuba (Rakúsy) i wiele innych. Na Słowacji rozpowszechnione było także nadawanie nazw pochodzących od regionów (pochodzące od Liptowa Liptowskie Kopy czy Dolina Pięciu Stawów Spiskich, której nazwa pochodzi od Spiszu). Po polskiej stronie proceder nazywania tatrzańskich elementów przyrody nieożywionej od nazw wsi, miejscowości i regionów już nie jest taki popularny. Mamy oczywiście Dolinę Chochołowską i Dolinę Kościeliską ale poza nimi nic więcej nie przychodzi mi do głowy.

7. Nazwy pochodzące od osób (nazwisk i imion) oraz postaci. W polskich Tatrach nazwy dolin czy hal oraz szczytów pochodzą często, nie jak na Słowacji od nazw miejscowości, tylko bardziej od nazwisk właścicieli danego terenu. Hala Goryczkowa i Goryczkowa Czuba biorą swoje pochodzenie od nazwiska Goryczka. Podobnie Hala Kondracka i Kopa Kondracka pochodzą od nazwiska byłych właścicieli. Słynny Żleb Staników nie ma nic wspólnego z kobiecym elementem ubioru tylko z góralskim rodem Staników. Jarząbczy Wierch w Tatrach Zachodnich pochodzi nie od jarzębiny a od rodu Jarząbków. W Tatrach nie tylko nazwiska, ale również imiona były podstawą tworzenia określeń. Nazwa jednej z najsłynniejszych gór w Polsce – Kasprowego Wierchu – miałaby pochodzić od imienia górala Kaspra, od imienia pasterza Walentego – Walentkowy Wierch, a od pasterza Ignasia, którego zdrobnienie imienia to Hinco lub Hinszko – Hińczowe Stawy (dawniej: Ignacowe Stawy) na Słowacji. Czasami nazwy pochodzą od znamienitych tatrzańskich badaczy, przewodników czy wspinaczy: Żleb Kulczyńskiego, Zadnia Sieczkowa Przełączka czy wspomniane Wrota Chałubińskiego, a na Słowacji chociażby Téryho chata. Nie mogę nie wspomnieć tutaj o szczycie Szatana w zjawiskowej Grani Baszt, z którym związane są liczne legendy: o ukrytych skarbach, góralach ich poszukujących i diabłach zrzucających na tychże śmiałków kamienie. Podoba mi się także pochodzenie nazwy Młynarza – kształt turni ma przypominać młynarza dźwigającego kamień młyński z otworem (którym jest okno skalne w Przeziorowej Turni). Podobnie, kultowy w środowisku wspinaczkowym szczyt Mnicha, przypomina postać siedzącego i ubranego w kaptur zakonnika.

8. Nazwy wynikające z cech charakterystycznych. Tutaj lista jest bardzo długa, przedstawię tylko wybrane nazwy. Emblematyczny dla Słowaków szczyt Krywania nazwany został z powodu zakrzywionego wierzchołka (z którym wiąże się piękna legenda o aniele, który przekrzywił szczyt machnięciem skrzydła). Wiele kontrowersji sprawia pochodzenie nazwy najwyższego szczytu Polski, czyli Rysów – przyjmijmy tutaj najsensowniejszą wersję, że nazwa wzięła się z „porysowanych” żlebów od strony kompleksu Niżnych Rysów, Żabiego Szczytu i Żabiego Mnicha. Szczyt o nazwie Szczerbawy składa się z dwóch wierzchołków przedzielonych przełęczą, co wykazuje podobieństwo do niepełnego uzębienia. Hrubá kopa w Tatrach Zachodnich oraz Hrubý štít (czyli słowacka nazwa Szpiglasowego Wierchu) wzięły swoje nazwy z gwary podhalańskiej – hruby oznacza gruby, rozłożysty, masywny. Z kolei szczyt Cubryny ma postrzępioną grań, przypominającą nieuczesaną czuprynę. Na koniec historia dwóch, położonych obok siebie szczytów Tatr Zachodnich, które przypominają rogi i przez to zostały nazwane Rohaczami. Jeden jest Rohaczem Ostrym co pewnie wynika ze strzelistości samego wierzchołka, etymologia nazwy drugiego szczytu – Rohacza Płaczliwego – pozostaje jednak zagadką.

Mógłbym stworzyć jeszcze przynajmniej kilka kategorii, ograniczę się jednak do ośmiu, nie chciałbym wymienić wszystkich szczytów i dolin tatrzańskich :). W zestawieniu nie ująłem kategorii powiązanych z wodą (Dolina Roztoki czy Lodowy Szczyt), geologią (Siwy Wierch) czy rolnictwem (Osterwa). Postanowiłem nie podejmować się rozpraw nad nazwami, których pochodzenie jest niejednoznaczne a zarazem wielowątkowe (Giewont czy Morskie Oko). Jest także wiele nazw, których pochodzenie jest nieznane (Trzydniowiański Wierch, Pachoł, Hawrań) oraz o których w ogóle nie znalazłem żadnych sensownych informacji (Rakoń, Łopata, Kopa Prawdy, Umarła Przełęcz i wiele innych).

Zachęcam wszystkich do podjęcia poszukiwań na własną rękę, temat jest bardzo frapujący dla każdego tatrzańskiego entuzjasty. Jeśli ktoś przeczytał do końca to szczerze doceniam i bardzo dziękuję. W razie pytań zapraszam do kontaktu poprzez komentarze na blogu lub wiadomości na Instagramie. Przesyłam pozdrowienia, ciao!